qırımtatarca | ğóññêèé

ÃëàâíàÿÁèîãğàôèÿÊíèãèÂèäåîÏóáëèêàöèèÎ_òâîğ÷åñòâåÔîòîãàëåğåÿÃîñòåâàÿ_êíèãàÊîíòàêòûÎòêğûòèå_ãîäà

Ãëàâíàÿ ñòğàíèöà / Êíèãè / Èáëèñíèíú çèÿôåòèíå äàâåò (1979) / Iblisnin ziyafetine davet /

Ïğîèçâåäåíèÿ àâòîğà

Èáëèñíèíú çèÿôåòèíå äàâåò (1979)

Èáëèñíèíú çèÿôåòèíå äàâåò


Iblisnin ziyafetine davet


İBLİSNİÑ ZİYAFETİNE DAVET


MÜELLİFTEN

“Suliko” gemisi skelege aqırından kelip yanaştı. Yolcular bunı sezmey qaldılar. Kögertede kimse yoq… er kes içerideki hanelerde. Tögerek pencerelerden sailge közetkenler dahi şeerni körip olamadılar, çünki evlerniñ teneke damlarını şıbalap, taş töşeli yollarnı bılançıq suvğa ğarq etip, küçlü yağmur yağmaqta. Skele meydanında taksiden eser yoq. Episi qaçqan, saqlanğan. Naqliyat “Suliko”nı qarşılap aluvdan aciz. “Suliko” öyle gemi ki, istegende kele, istegende kete. Üriyet varlığı. Tek kezinti içün. Qaburçaq divar taldasında pusıp turğan erzaq maşinasınıñ aydavcısına yalvardım, meni kabinasında “Astoriya”ğa alıp keldi. “Geceni, iste-isteme, hollda, ayaq üstünde turıp, yahut kreslo üstünde yuqusırap keçirecegim...” degen fikirnen, tüşkün alda musafirhanege kirip, qaverenkli ağaç bölme içindeki yeşil saçlı yaş qadınnıñ ögünde toqtadım. Ağızımdan daa laf çıqmadı.
– Ekinci qatta yüz altıncı oda... – dedi o deral.
Bu sözler kimge ait ekenini bilmey, etrafıma baqındım. Yanımda musafir kişi körünmedi. Qadın közlerini ögündeki cedvelden üzmey, elini maña uzattı. İçine pasportımnı qoydım.
– Eki kümüş yetmiş kapik, – dedi maña. Baş parmağınen, işaret ve orta parmaqlarını çertip aldı. – “Parayı veren, düdügi çalır...” dey turğanlar bizim tatarlar.
Yeşil parikli qadın bu sözlerni tatarca söyledi, soñra soza berip, esnedi. Esnegeninden özü utandı, ğaliba, avuçınen ağızını qapadı, dülber külümsiredi. Defterde adımnı sol elinen çolpaca yazdı, pasportımnı qaytarıp özüme berdi. Men keñ merdiven boyu ekinci qatqa köterile başladım.
Kurort şeerinde yaznıñ çillesinde böyle ziynetli ötelde yataqnıñ mamürligine taaciplendim. Ekinci qatta nevbetçi yenge menim odamnı kösterdi. Davuşsız içeri kirdim. Krovatlarnıñ birinde kişi yuqlamaqta. Digeri boş. Men yorğun edim. Soyunıp, tez-tez yattım.
Saba kâğıt şıtırdısından uyandım. Qomşum, esli adam, krovat üzerinde, ayaqlarını yerge sarqıtıp oturğan, gazeta oqumaqta. Yüzü baqır renkli. Saçları aq. Mıyığı toqal, beyaz. Qaşları qara. İş, elbette, qomşunıñ qaşlarınıñ qaralığında degil, özüniñ kimliginde. Böyle baqsañ, ticaret işinen meşğul adamğa beñzey. Saba erte turğan... endi şeerni dolanıp kelgen. Gazetanı közlerine pek yaqın tutıp, közlüksiz oqumaqta.
Men tıraş oldım, yıqandım. Biri-birimiznen tanış oldıq. “Georgios Monolupolos olam men...” dedi kişi. Kökçetaudan kelgen. Cenkten evel bu şeerde yaşay eken. Tünevin ketip özüniñ eski evini qıdırğan, tapıp olamağan. Evniñ yerinde üç qatlı univermag yasalğan. Eski aşnalarından kimse qalmağan.
– Bu yaqlarğa ne munasebetnen tüştiñiz? – dep soradı menden Georgios Monolupolos. – İstiraat etmek isteysiñizmi?
– Ebet! İstiraat içün kelgen edim, – dedim men ve öyle degende köküs keçirgenimni duymay qaldım. Niçün köküs keçirdim? Vaqıtnıñ tez keçip ketkenine yazıqsındımmı? Özüm de bilmeyim. – Endi keri qaytam.
– Afu etiñiz, – Georgios elindeki gazetanı krovat üstüne bıraqıp, kevdesini doğrulttı. – Banadan beri sizge baqam... tanış kişime beñzeysiñiz. Elbet, pek tanış kişime... Siz Fener Burunda yaşamağanmı ediñiz?
Laqırdımız artıq eki yaqlap bağlanıp ketken soñ, Georgios azar-azar töküne berdi. Men diñledim, tek suallerine cevap berdim... cevap bermegenlerim de oldı. Qomşum maña özüni maliye hadimi dep, taqdim etti. Qırq yıl bankta bücet bölüginde işlegen. Şimdi istifada. Qadını bıltır vefat etken. Qızı evli. Ekim. Georgios şimdi yalıñız. Ve kimgedir, niçündir darğın. O hayli vaqıt özüniñ Fener Burun aqqındaki sualine cevap beklep, susıp oturdı. Cevap almağan soñ, devam etti.
– Balalar yaş ekende anasız ve babasız yaşap olamaylar. Büyügen soñ babanı tanımaylar, – dedi Monolupolos qaarli davuşnen, – men kettim. Yahşılıqnen kettim. İşte, böyle... çıqtım keldim, vesselâm! Ne isteseler, onı yapsınlar... mensiz.
Kökçetauda ekende, azbarı içinde pomidor, mor-patilcan asrağan. Soñ yorulğan. Episinden vazgeçken. Mında birevlerni tapıp, birevlerge sığınıp, ömüriniñ soñki aylarını, belki de künlerini sükünette keçirmek istey.
– Yoq. Fener Burunda yaşamadım, – dedim men qomşuma. – Sizni ilki körüşim.
Georgios maña kederli-kederli baqtı, bir şeyler aytmaq istep, tamşandı. Men kiyindim. Erte-yarıq şeerge çıqıp, işimni baqmağa mecbur ekenligim içün ondan afu istedim.
– Nasıl iş? – dep soradı Georgios. – Poyezdge bilet almaq kerekmi?
– Hayır! Arhiv idaresinden... vesiqa.
– Arhiv? A! – Georgios, qaqına berip, kevdesini doğrulttı, işaret parmağını ziyade töpege köterdi. – Cenkten evel, anda, arhivde... qart karaim çalışa edi, – dedi o. – Onıñle qomşu edik.
Men yengilden başımnı eki defa qaqıttım. Bu qaqıtuvlar, şübesiz, qomşumnıñ sözlerine razılığımnı, yahut itirazımnı ifade içün degil, belki onıñ sadelegine kösterdigim nezaket edi. Georgios onı añlamadı. Eleslendi, qızarıntılı, köz qapaqlarını sıq-sıq oynattı. Men odadan çıqtım. Koridorda küzgüniñ ögünden keçeyatqanda, özümniñ qıyafetimni köre qalıp, toqtaldım. İstiraat künlerimde küneşten yanğan betim biraz aqçıllanğan, kiyiklengen, çünki keçken gece az ve raatsız yuqladım.
Sabıq İtalyan caddesinde – şimdi adı ne, bilmeyim – qısqa pantalonlı, çıbalıq saçlı, baqır bedenli, pervasız yaş erkekler ve qadınlar kezineler. Qaysı erkek, qaysı qadın: bazan bir baqışta bilmek küç. Ava serin, yağmur toqtağan. Yer eppi quruğan. Soqaqnı köndelenlep keçtim, yeşil aralıq boyu Cineviz Qalesi betke doğrulğanda, eski tula binada Arhiv idaresiniñ leyhası közüme çalındı. Ebet, maña Arhiv idaresi kerek. İçerideki nevbetçi, koridornıñ sol qanatına burulmamnı tevsiye etti. Qapular üstündeki türlü yazılarğa baqa-baqa keteyata edim, ögümde hınalı saç, esli qadın peyda oldı. O koridornıñ ahırındaki merdivenden yuqarı köterilmek kerekligim hususında tenbiledi. Qadınnıñ degenini de yaptım. İçten açıq, tıştan demir parmaqlıqnen örtülip, üstüne iri kilit asılğan qapu yanında militsiya serjantı meni toqtattı.
– Sizge kim kerek? – dep soradı o.
Maña kim kerek? Teessüf, özüm de yahşı bilmeyim. Tek... ne kerekligini bilem. Serjant yaş kişi. Yaqında ordu hızmetinden kelgenge beñzey. Laqırdısında, areketlerinde kazarma tertibi sezilmekte. Onıñ bu yerdeki hızmeti başqaca. Stol başında otura, ögünde eki telefon – biri içki, digeri tışqı dünya ile alâqa içün. Çañ seslense, trubkanı kötere, cevap bere. Tıştan içeri adam kirse, ögüne çıqa: “Kimsiñiz? Ne işnen buyurdıñız?” dep soray.
Maña ne kerek? Bunı militsiya serjantına aytıp añlatmağa borclum. Aks taqdirde... Yoq! Meseleni, olğanı kibi ayttım. “İş şöyle, qardaş! – dedim oña. – Maña müim vesiqa kerek. Öyle vesiqa ki, bizim edip...”
Serjant sözümni bölip, şahsiyetimni tasdıqlayıcı kâğıt talap etti. Kâğıtnı berdim. O, yanaşadaki qapunı aralıq etip, başını içeri soqtı. Kimgedir bir şeyler ayttı, içeriden saqallı kişi çıqtı. Beyaz kölmegi üstünden yeñsiz, kök çekmen kiygen. “Yürüñiz!” – dedi maña saqallı. Özü yaş, yüksek, körünişi biraz perişan. Elinde menim kâğıtlarım. Koridor boyu iri adımlarınen yönele, men yanaşasından, yuvurır kibi, ayanlayım. “Direktor özünde olsa, meseleni al eter. Olmasa...” – saqallını bir şey raatsızlay ğaliba. Tüşünceli alda başını qaşıp ala, soñ ilâve ete: – “Özünde olmasa, bir çare...”
Sözüni aytıp bitirmedi, yeşil dermantinle örtüli, qalın qapunıñ cez sapundan tutıp üytedi. Qapu açılıp ketti. Saqallı taaciplenip, toqtaldı. Direktor kabinet içinde, nasıldır talimatnameni oquv ile meşğul. Aqırından içeri kirdik. Direktor kirgenimizni duymadı. Stol ögünde turıp, eppi bekledik.
– Pavel Tarasoviç! Kişi uzaqtan kelgen, – dedi saqallı, başını maña taba siltep. – Sizde işi bar.
Sustı, bekledi. Direktor ise kâğıtlardan nazarını üzmedi, atta birde-bir müçesini qıbırdatmadı.
– Uzaqtanmı? – dep soradı o, hayli vaqıttan soñ. Biz ayaq üstünde turıp, endi yoruldıq. – Uzaqtan kelgen olsa, ayt... kirsin!
– O yanıñızda.
Direktor onıñ sözlerini eşittimi? Eşitti ise, añladımı? Saqallı buña emiyet bermedi, kâğıtlarnı stol üstüne qoydı, özüniñ alicenaplıq borcunı eda ettigini isbat içün maña çevirildi, kevdesini azaçıq egiltip-doğrulttı, kabinetten çıqtı. Pavel Tarasoviç qapunıñ tars etip qapalğanını eşitip, başını köterdi. Ögünde yabaniy adamnı körip, ayrette qaldı. Caqlarında, eykeltraş yapıştırıp qoyğan kibi, topaç-topaç etler qıbırdanıp aldılar. Betiniñ kögertim terisi, terisiniñ içinde anda-mında saçıq mavı benekler, sağ qulağınıñ astındaki küyük... onıñ bir vaqıtlarda tankçılar qıtasında hızmet etkeninden delâlet edi. Tank tutaşıp yanğan, özü bir mücize ile ölümden qurtulıp qalğan. Ebet! Cenkte öyle allar az olmadı.
Biz qol tutuştıq. Pavel Tarasoviç menim ne zenaat kişisi ekenligimnen meraqlandı. Merağını qanaatlendirdim.
– Maña Harcibiye vaqiası aqqında malümat kerek, – dedim direktorğa. – Bu çoq yıllar evelsi olğan şey.
Direktor aytqanımnı añlamadı, maña cılpcılp baqtı. Men duydım, o şimdi: “Harcibiye degeni ne?” dep soraycaq. O sebepten, aldını çaldırıp, dedim, – Harcibiye... köyniñ adı.
– A! Köyniñ adımı? Öyle olsa, siz mında adaşıp tüşkensiñiz. Biz – şeermiz. Köyler oblast arhivinde... – Direktor çeñgesini köterip, pencereden tışqa... skelege yanaşa yatqan beyaz gemi betke baqıp, eppi vaqıt hayalsırap oturdı, niayet, başını tersine qaqıttı. – Öyle köy yoq.
Pavel Tarasoviç kütür, quru adamğa beñzemey. Bunı kabinetke kirgenimnen duydım. O sebepten, onıñ ile davalaşmaq istemedim. İşniñ ilerideki inkişafını bekledim. Direktor stol üstünde yatqan şişe açqıçını aldı, yanaşasındaki batareya trubasını eki kere tıqıldattı. Tezden qapunıñ bosağası üstün de qısqa, qırmızı fistanlı qadın peyda oldı. Pavel Tarasoviç oña, bölük müdiri Şabşalnı çağırmasını rica etti. Qadın, qapunı qapatıp, koridorda ğayıp oldı. Kabinetniñ saibi, Şabşal kelgence meni işğal içün laqırdı tapıp olamadı. Men ise ondan, işke alâqası yoq şeyni soramaqtan qaçındım. Ekimiz de sustıq, bekledik. Niayet, içeri külrenk saçlı, yüksek kişi kirdi.
– İşte, İlya İsaakoviçniñ özü, – dedi direktor, kişini maña taqdim eterek. – Tarih fenleri namzeti. Arhivniñ perisi. Babası... İsaak Garipoviç de çoq yıllar bizde işlegen. Afu etiñiz, bana aytqan köyüñizniñ adı ne edi?
– Harcibiye qariyesi... – dep tekrarladım men.
Böyle degen vaqtımda idare reberi üyken ilmiy hadimge şaşqın nazar taşladı.
– Ayttım men. Öyle köy yoq... dedim. Kişi inanmay. Özüñiz, İlya İsaakoviç, añlatıñız!
Pavel Tarasoviçniñ, aramızda olıp keçken subetni Şabşalğa naql etüvi kinayeli olıp çıqsa da, tarih fenleri namzeti onı sabırnen diñledi. Laf soñuna yaqınlağanda, özü farqına barmayıp, sağ eliniñ üç parmağını toplay berip, sol avuçı içine urdı.
– Bar edi... – dedi İlya İsaakoviç. – Bir vaqıtlarda öyle köy bar edi, – soñ menden. – Sizni meraqlandırğan mesele ne? – dep soradı.
– Emirzaq oğlunıñ işi.
Aqiqiy arhiv hadimi, bir de-bir malümat kerekligi aytılğanda, adeti üzre, iç de raatsızlıq alâmeti sezdirmey. Çünki arhiv idaresiniñ ihtiyarında ne qadar malümat barlığı, ne hususta ekenligi, yarım-yurtu olsa da, daima esinde. Lâkin iç biriniñ mündericesini tafsilâtlı bilmey. Ve bilüvi mümkün degil. Dört yüz elli yıl evelsi yüz bergen vaqiamı, on eki yıl evelsimi... arhiv hadimi içün bunıñ farqı yoq. Oña mevzunıñ adını bilüv kâfi. Harcibiye vaqiası... degende, İlya İsaakoviçniñ qaşları çatıldı. Özü tüşüncege daldı. Bu arhivde öyle adlarnıñ añılmağanı çoq vaqıtlar oldı. Emirzaq oğlu yerli pomeşçiklerniñ biri. Şimdi o, niçün kerek oldı, aceba?
– Harcibiye vaqiası... cinaiy iş, – dedi Şabşal. – Nasıldır oca öldürilgen. Otuzıncı yıllarda ilmiy-tedqiqat institutı kişileri kelip, ocanıñ nasıldır cönküni qıdırğanlar. Babam – İsaak Garipoviç aytqan edi. Emirzaq oğlu! – Şabşal direktor betke çevirildi. – Soñ? Ne yapacaqmız? – dep soradı ondan.
– Baqıñız, – dedi Pavel Tarasoviç. – Malümat olsa, yardım etiñiz!
İlya İsaakoviç, parmağını qarmaq şekilli etip, maña kösterdi. Bu ne demek edi... añlamadım, er alda, peşinden çıqtım. Koridornıñ töründeki zalğa kirdik. Mında masa başında kergin, yorğun çereli erkekler ve qadınlar, esasen yaş kişiler, burunlarını eski cıltlı papkalar içine tıqa berip, yırtıq-mırtıq kâğıtlarnı qarıştıra, silinik sözlerni ecelep, diqqatnen oqup, defterlerine, Alla bilsin, nasıldır ikmetli fikirler yazıp alalar. İlya İsaakoviç menim ögüme “Arhivden faydalanuv qaideleri”ni qoydı. Oqup, tanış oldım. Soñra, şahsiyetime ait anketalar toldurdım. Özüme zarur malümat aqqında resmiy sımarış yasadım. İlya İsaakoviç kâğıtlarımnı toplap, kence ilmiy hadimge teslim etti.
– Yahşı... – dedi Şabşal maña. – Bir aftadan soñ kelip haber alıñız!
İçime buz tüşti. Qaburğamdaki etler öyle ağırdılar ki, çıdap olamay, ayqırıp yibere yazdım. Özümni zornen tuttım. Asabiy kerginlik sebebinden olsa kerek, hucur şey, soñundan niçündir, külümsiredim. Şabşal taaciplenip, közlerini lipildetti.
– Siz ne aytasıñız? – dedim men üyken ilmiy hadimge. – Menim ihtiyarımda eki kün bar. Bu müddet içinde işim bitmek kerek. Bitmese, episini taşlap, ketecegim. Ve on beş yıldan beri yüregimni kemire kelgen niyetten vazgeçecegim. Añladıñızmı, İlya İsaakoviç?
Qafamda üymeleşken acizane tüşüncelerim biraz yatışqan soñ Şabşalnıñ aqçıl yüzüne, külrenk saçlarına baqtım. Çoqnı yaşağan kişi. Közleri aydın, şefqatlı körüneler. Eger yalvarsam... pek yalvarsam, itimal, işni acele yapıp berir, dep tüşündim. Kerçek, maña kerek vesiqa qolaylıqnen tapılmaycaq. O qadar çoq yıllar keçken… kimse onıñle meraqlanmağan. Kimsege kerek olmağan. Kerek olmağanmı aceba? İlya İsaakoviçke yalvardım. “Bu vesiqa şahsen menim içün kerek degil, qardaş! – dedim oña. – Halq içün. Sizge rica etem, alicenap oluñız! Sizniñ ve menim ana tillerimiz bir. Türkülerimiz bir. Menim aradığım malümat siziñ içün de emiyetsiz degil. Öyle eken, meni bir afta bekletip zametke qoymañız!
Şabşal aytqanlarımnı diqqatle diñledi. Diñledi, tüşündi... ve biraz yiberilgen kibi oldı. Yüzündeki sıqıntı çezildi.
– Hadimlernen laqırdı etip baqayım, – dedi o. – Razı olsalar... siz burskün keliñiz!
Burskün... bu bir afta degil. Bala kibi sevinip, yerimden qalqtım. İlya İsaakoviçke teşekkür aytıp, qapuğa doğrulğan edim, arqamdan onıñ tınıq, ümütsiz sesi eşitildi.
– Men, elbette, ğayret eterim, – dedi İlya İsaakoviç. – Lâkin malümat barmı... Tapılırmı?
Şabşalnıñ bu soñki sözleri qulaqlarıma süngü kibi sançıldılar, olarnı eşitmegen, añlamağan olıp, çıqıp kettim. Şeer caddelerinde insan dalğaları öktemlenmekte, qaynamaqta. Er kes mevsimge uymaq istey, bilgenince ciazlana. Qadınlar, elbette, bu işte erkeklerni ozalar.
Musafirhanege kelgen soñ, Georgiosqa kiyimlerniñ çıbarlığı ve adden-aşıq serbestligi aqqında fikirimni ayttım. O maña kibar çere ile cılmaydı.
– Zamandan artta qalmaq kerekmey, – dedi maña, telkin berir kibi. – Zira, onı, zamannı, yeñmek mümkün degil. Qadından letafet, şefqat istenile. Taze kiyim, medeniy qabiliyetlerge irişüvge yardım ete. Qadın hafif varlıq olaraq sevile. Bizim zamanımızda... – o sözleriniñ qıymetini kötermek içün, aselet tekrarladı, – bizim gençlik zamanımızda qadınlarnıñ ciazı başqa edi. Şimdi baqıñız... ne qadar güzellik!
Qomşum bazı ceetlerden, şübesiz, aqlı edi. Özü ihtiyar, lâkin zekkiy adam. Doğru mutalâa etmege iqtidarlı.
Ertesi künü ekimiz deñiz sailine kettik. Suv cıllı edi. Men çoq yuvundım. Georgios soyundı… brezent qasnaq altında çaqıl üstüne çalqağa tüşip yattı. Yuvunmadı. Kimerde başını köterip, menim deñizdeki areketlerime közetti. Suv sportu mearetimden pek hoşnut körünmedi.
– Biz uzaqlarğa... ta, Anapa betlerge yaldap kete turğanmız, – dep taşladı o, men suvdan çıqqan soñ. – Osman Çakuç ve Apostol Kunyadi degenler bar edi. Olar bizden de deşetli ediler. Quşluq maalinde ştanlarını sailde taşlap, deñizge kirip kete, aqşam üstü qaytıp kele, bütün künlerini deñizde keçire ediler. Apostol alçaq, kütük kibi. Osman qaya kibi iri. Kimerde epimiz sürünen yalday turğanmız. Şimdi ne...? Qayda o adamlar? – Georgios Monolupolos keçip ketken ferasetli çağlarına yanıqlap, köküs keçirdi. – Endi qartaydım... Ekim ruhset etmey... – o aqırından başını köterdi, maña eleslenip baqtı. – Özüñiz doğma ne yerlisiñiz? – dep soradı.
Eki kün – eki gece bir odada yaşay, bir aşhanede aşaymız. Georgios ep özüniñ bu şeerde anadan dünyağa kelgenini ayta berip, meni çoqtan bezdirdi. Bugün hatirine kene menim doğğan yerim keldi... zevqlı. Yarın men bu şeerden ketecegim. O qalacaq.
Georgios beli üstünde köterildi. Arqası qırmızı tamğalarnen bezenik edi. Ufaq taşlar tenine batıp-batıp ketkenler.
– Menmi? – dedim Georgiosqa. – Menim doğğan yerim...
Oña cevap bermege tedariklengen vaqıtımda özü şarhıldap, çaqıl üzerine tüşti, uzanıp, susıp qaldı. Bir şeyler aytırmı eken dep bekledim. Bir daqiqadan soñ Qara Dağ kibi yüksek, çıtırman yünlü qursağı yuqarı köterilip, aşağı engeni... köterilip – engen sayın dudaqları arasından sızğıruvğa beñzer vızıltı çıqqanı sezildi.
Men kiyindim, musafirhanege qayttım. Caddeler İgor Oystrahnıñ kontsert afişalarınen örtüli edi. Yarın aqşam Batumi gemisi kelecek. Men, arhivde işim bitse de, bitmese de, ketecegim.
Sevinç ve keder – adamdaki tabiiy al. Lâkin esassız eyecanlanuv müşkül şey. Arhivdeki işim olurmı, olmazmı? Olur ise... ne vaqıtta olur? Bu tüşünceler meni çoq ezgelediler. Gece qasevetten yuqlap olamadım. Nafile qasevetlengenim. Çünki ertesi künü, arhiv idaresinde Şabşalnen körüşken soñ göñülimdeki keder bütünley yatıştı. İlya İsaakoviçte, ütekündeki kibi, perişan nazarlar, saçıq fikirler sezmedim. O divarğa tayalı uzun masa başında, arqasını zalnıñ ortasına çevirilip oturğanı alda, çullu kâğıt parçalarını tutqalnen yapıştırıp, çini tabaqlar astında qurutmaqta edi. Menimnen ana tilimizde qonuştı, qolumnı hoşnutlıq ile sıqtı, bir de salladı.
– Oturıñız! – dedi maña İlya İsaakoviç, özüniñkine beñzemez, yañğıravuq davuşnen. – İşlerimiz, zanıma qalsa, fena degil.
– Öylemi, İlya İsaakoviç? – dep qıçırdım men. İçimdeki sevinçni baş etip olamadım. – Mümkün olsa, fikiriñizni açıqça ifa etiñiz!
Üyken ilmiy hadim sözlerimni eşitmedi. Belki, eşitti, lâkin yersiz esap ettimi, Alla bilsin, emiyet bermedi, nazarı masanıñ bir çetinden diger çetinece yuvurdı ve tekrar keri döndi. İlya İsaakoviç yan-yanaşa tizili qalın cıltlar arasında nedir qıdırmaqta. Keçken sefer kelüvimde bu stol üstünde yatqan deste-deste cıltlar şimdi yoqlar. Olarnıñ yerlerine başqalar qoyulğan. İlya İsaakoviç kenardaki deste arasına eki parmağını tıqtı, iri, yeşil cıltnı çekip çıqardı.
– İşte, Harcibiye vaqiası... – dedi arhivarius. Cıltnıñ üstündeki toznı paçavranen yengilden sildi, yiplerini çezip, ögüme qoydı. – Qıdıra-qıdıra hadimlerimiz elden-ayaqtan ayrıldılar. Aqibeti, taptılar. Özüm de yardım ettim. Baqıñız! Tanış oluñız!
İlya İsaakoviç qapusı açıq qomşu odağa kirdi. Men közlerimni papkağa tikledim. Üstünde qalemnen ve qarındaşnen yazılı qaydlar, nomerler, emirler, imzalar, haçlar... qarmaq şekili çizgiler tolu. Qaysı memur cıltnı qoluna alğan olsa, üstünde mıtlaqa bir qaç türlü işaret yasağan.
Cılt içindeki sözler qalın ariflernen, sıq satırlarnen yazılğan.
“Mezkür dava Harcibiye qariyesi sakini Acı Erbain Emirzaq oğlunıñ adam öldürüvde qabaatlanuvı hususında tertip olunıp, tedqiq ve talil makeme palatası reisi tarafından 1913 senesiniñ sekizinci dekabr çarşenbe künü Kefe uyezdi sulh akimi yardımcısı Kazimir İllarionoviç Maklahovğa avale idilmiştir”. Ekinci vesiqa makeme pristavınıñ, adam öldürilüvine dair aktı.
Soñra Kökköz qariyesinden Ümer Malaycınıñ okrug makemesine, Acı Erbainniñ cinaiy işini baquv aqqındaki arzualı, Emirzaq oğlunıñ Taş Alçın ekiminden, başı yaralı ekeni hususında taqdim etken sahta şaadetnamesi ve mühtelif makemelerniñ qısqa üküm-qararları bulunmaqtalar. Makeme vesiqalarına, vicdan saibi, alçaq rutbeli jandarm memurlarınıñ habernameleri de tikilip qoyulğan. Bu habernamelerde makeme hadimleriniñ Acı Erbain işindeki suistimali tasvir etilmekte. Lâkin bu malümatqa kimse emiyet bergeni yoq. Okrug makemesi işni baquvdan red etken. Arzual üzerinde hurum kibi siya merekepnen: “Kefe uyezdi sulh akimi yardımcısına...” dep yazılğan, uyezd prokurorı işni baqıp, Emirzaq oğlunı eki aylıq apshane cezasına maküm etken. Acı Erbain prokurorğa qabar berip, cezadan qurtulğan. Soñra, Kefege ketip, qavehanelerde bir afta keyf çatıp, Üsein oca defn olunğan soñ, Harcibiyede peyda olğan. Güberniya ocaları Acı Erbain ciddiy cezalanılmasını talap eteler. Mesele Kerç makemesine tüşe. Mında işni bay oğlu Kâzim Aliyev baqa. O Erbainden digerli para qımğan soñ, “cinayetçi bir yıl müddetinen apshanege qapalsın” degen üküm çıqara. Ümer Malaycı buña razı olmay. Knâz Yusupovnıñ uzurına barıp, qatilge lâyıq ceza berilmesi içün yardım etmesini yalvara. Knâzniñ talabına binaen, iş tekrar uyezd makemesine tüşe. Emirzaq oğlu dört yılğa Taganrog apshanesine qapalması ve Üsein ocanıñ eki oğluna aqılbaliq olğance, para berip turması aqqında üküm çıqa. İşke knâz qarışqanını ve vaqia mürekkepleşkenini körgen Erbain telâşqa tüşe, Zemstvo idaresi başlığına kelip, cebine destelernen para tıqıştıra, jandarm başlığına bir çift cüyrük bağışlay, gübernator referentine otuz qoyun adap, yardım istey, böyle qalabalıq zamanda... cian muarebesi başlay. Emirzaq oğlu cezasız qala. Onıñ cezalanıp, apshanede oturğanına dair arhivde iç bir türlü resmiy vesiqa yoq. Uyezd idarelerindeki memurlarnıñ qollarınen türlü ariflernen yazılı kâğıtlarnı qaytarıp-qaytarıp, diqqatnen oqudım. Emirzaq oğlunı cezalav aqqında başqa malümat tapıp olamadım.
Elemge kömülip, ümütten üzülip oturğan vaqıtımda İlya İsaakoviç tekrar peyda oldı.
– Nasıl? Kelişikli malümat barmı? – dep soradı o menden.
– Teessüf... – dedim men. – Teren nefes aldım. – Qıymetli şeyler beklegen edim. Ümütlerim elâk oldılar.
Arhivarius sözlerime itiraz etmedi, fikirime qoşulğanı da duyulmadı. Ögümdeki “Acı Erbain Emirzaq oğlu davası”nı çetke sürdi, onıñ yerine diger cılt qoydı. Men taaciplendim. Şabşalğa ne aytmağa bilmey, yavaştan cıltnı açtım. Açqanımnen, yüzüme uzaq yıllarnıñ rutubet qoqusı urdı. Şıtırdavuq, iri kâğıt tabaqları üstündeki aqçıl yazılar afizamda basılıp, yosun biylep qalğan nice-nice adiselerni türtküçledi, qozğadılar. Vucudım titredi. Ögge yatıq, ince arifler. Noqtası, virgüli yerli-yersiz tutaş satırlar. Kâğıtlarnıñ çetleri sararğan, ortaları beyaz. Birinci bette “İblisniñ ziyafetine davet...” diye yazılı. Biraz aşağıda, tırnaqlar içinde “Asan Karanıñ hatiratı” denilgen. Elyazma cıynaqlı surette temizge çekilgen. İç bir yerinde tüzetme yoq. Tabaqlarnı qarıştırıp baqtım. Saifeler üzerinde qara qarındaşnen sıra nomerler qoyulğan, kimerleri silingenler. Bu sebepten elyazmanıñ episi qaç betten ibaret ekenini birden aytmaq qıyın. Baştan-ayaq sayıp çıqmaq kerek.
– Bu esrarlı yazılar ne demek ola? – dep soradım İlya İsaakoviçten. – Bu gizlilikle örtüli, tiftikli kâğıtlar?!
Üyken ilmiy hadim indemedi. İçimde bir qorqu, aynı zamanda, hoşnutlıq is ettim. Niçün qorqu is ettim, özüm de añlap olamadım.
– İblismi?... – Şabşal omuzım üstünden cıltqa közetti. – Bu, nurlu ğayeler oğrunda şeit ketken ulu şahsnıñ ayatı aqqında hatirat, – dedi maña. – Evellerde... yaş çağımda, matüvlik ettim. Bu yazılarnı kimsege köstermedim. Köstergen olsam, belki kimgedir faydası olur edi. Elyazmanıñ bu binada, bu küskün qamerlerde o qadar yıllar yatuvından kim, ne qazandı, aceba? Kimse... iç bir şey! O sebepten “hatiratnı” sizge alıp çıqtım. Sağ tirsegiñiz yanındaki “Erbain Emirzaq oğlu davası”nda qıymetli malümat yoq, ondaki eñ ciddiy vesiqalar hırsızlanılğan, yahut büyük parağa deñiştirilgenler. “İblisniñ ziyafetine davet” sevgi ile yazılğan.
– Hatirat... – men taaciplendim, – o siziñ qoluñızğa nasıl tüşti?
– Todor Tsanov bağışladı, – dep cevap berdi İlya İsaakoviç. – Meşur advokat. On bir yıl evelsi vefat etti. İnqilâp vaqıtında şeerge bir akimiyet kelip, diger akimiyet ketken, qalabalıq devirde, onıñ evinde Asan Kara gizlengen. Özü bolşeviklerden eken. Bir kün... – bu iş 1918 senesi yanvarda ola – bir kün Asan Kara saqal ve mıyıq taqınıp, şeerge çıqa, saruş tatar eskadronlısı ile beyaz gvardiya ofitseri arasındaki atışmada Asan Kara apansızdan elâk ola. Bu elyazma onıñki eken. Todor Tsanovnıñ evinde qalıp ketken. Soñki alman cenki vaqıtında, özüñiz de bilseñiz kerek, şeer harabege çökti. Ahivniñ yarısı yandı, buña... bu elyazmağa, paqıl kibi, bir şey olmadı. Bunda Acı Erbain meselesi de çoq añıla. Oqup baqıñız. Munasip körseñiz... Lâkin direktornıñ ruhseti olmaq kerek.
Tozlu, qalın cılt içindeki bu şıtırdavuq kâğıtlar, bu küf qoqulı satırlar menim içün ne demek ediler? Kimlerge... nasıl añlatırsıñ? Direktorğa çaptım. Pavel Tarasoviç, çeremdeki eyecannı eslep, külümsiredi, ama meramımnı bilgen soñ, ne demege bilmey, yelkesini qaşıdı.
“Bu bir kitap olsa... söz kelimi, eki yüz on yıl muqaddem neşir etilgen eser olsa, iç itiraz etmez edim, çünki kitap degen şey oqulmaq içün neşir etile. Yazıp al, ne isteseñ, onı yap, – dedi direktor. – Ama bu emsalsiz elyazma. Daa neşir etilmegen. Birevniñ variyeti... onı bütünley yazıp aluvğa izin bermege aqqım yoq. Sizge kerekmi? Oquñız, tanış oluñız!”
Men itiraz etip olamadım. Oquv zalına qaytıp keldim... ufaçıq, eski biçimli arap ariflerinen yazılğan ve merekebi eppi silinip, aqçıllanıp qalğan satırlarnı oqumaq qolay iş degil edi. Men oqudım... Bazı kelimelerni ecelep-ecelep oqudım. Bunıñ sebebinen Batumi gemisini de qaçırdım. Şeerde dört kün daa qalmağa mecbur oldım.
Evge qaytıp kelgen soñ, afızamdakilerni unutmayım dep alel-acele defterge yazıp qoydım. Asan Kara özü kim? Mezkür qaydlarnı niçün yazğan? Bu hususta maña iç bir şey malüm degil edi. Elyazmanı oqup çıqqan soñ, episi belli oldı. Siz de, müterem oquyıcı, öyle yapacaqsıñız! Eserni başından soñunace oqup çıqacaqsıñız... başqa çare yoq. “Hatirat” – vaqianı naqil etici adiy, quru malümat cıyımı edi. Men ondan edebiy eser usulğa ketirdim. Şübe yoq, genç, zemane oquyıcısı eserde kimerde eskice sözlerge ve ibarelerge de rastkelecek. Lâkin men ikâyetni, vaqianıñ yüz bergen devirini ve tilimizniñ o zamandaki inkişaf seviyesini közde tutıp, mantıqiy talapqa tabi olıp yazdım. Öyle olsa da, Abduhayır Abdureşid, Aziz Burnaşev, Abduraman Bariyevniñ ulu edip aqqındaki acayip ikâyelerini eşitmegen, Zeynep, Naile hanımlarnıñ ve Ebabilniñ izzaatlarına itibar bermegen olsam, bu eser, şübesiz, dünya yüzü körip olamaz edi.
Asan Kara... ah! Asan Kara ne deycek?



  • Men künbatı cebesinde rus generalı Brusilovnıñ atlılar qıtasında, poruçik rutbesinde, arbiy hızmettem. Yasapati civarında ağır yaralandım. Macarlarda dum-dum denilgen qurşun baldır kemigimni eki yerden sındırdı. Meni sihhiye poyezdine qoyıp, Odessağa ketirdiler. Eki buçuq aydan beri bu debdebeli ve müdhiş şeerde Marselyeza cadesindeki lazarette bulunam. Ayağımnı kesmek isteyler, razı olmayım. “Alla eşqına, ekim! – denim men. – Bir çare tapıñız, ayağım bütün qalsın”. Ekim fransız… meni añlamay. Üyken emşire Revekka, esli yeudi qadını, sözlerimni tercime ete. Hirurg bir şeyler ayta, başını tersine sallap, çıqıp kete. “Qolundan kelgenini yapacaq, – dey maña emşire. Özü koykam yanındaki kürsüge otura, közlerime kederli-kederli baqa. – Alıñız maqtanılacaq kibi degil. Bir yaqıñız delme-teşik”.
    “Qolundan kelgenini...” Ebet! Er kes yapıp olğan işini yapa. Ekimden artqaçını talap etmege aqqım yoq. Albuki anda... Avusturiya çöllerinde bizim qardaşlar duşman ile cenkleşip, qan tökmekte, telef olmaqtalar. Öyle yapmasalar, uruşmasalar, almanlar Verdinni zapt etecek, Parijge kirecekler. Parij – fransıznıñ ayatı, vicdanı...
    Ekim ne tüşündi? Nege işandı? Mücizegemi? Bilmeyim. Ayağımnı kesmedi, onı çırışladı, meni tahta tüplü koyka üstüne yatqızdı.
    Çoq künler qıbırdamadım. Kemik bir defa bitişti... yañlış bitişken. Uclarını üzip, tekrar çarışladılar. Fransız ep gangrenadan qorqmaqta edi. Soñ... qoltuq tayaqlarnen yürdim. Çoq künler yürdim. Tünevin, üyle yemeginden evel, yuquğa ketkenim. Revekka qoltuq tayaqlarımnı alıp, ördinatorğa teslim etken. Bugün tayaqsızım. Nevbetçi ekimge yalvardım: “Aytıñız o, eli maşalığa, tayaqlarımnı qaytarıp bersin...” dedim. Ekim boyunını qıstı. Küldi. “Revekka menim emirimni eda etti, – dedi maña. – Öz ayaqlarıñnen özüñ añlaş! Saibine namuslı hızmet etsinler. Tezden cebege qaytacaqsıñ!”.
    Cebege? Menmi? Ah! Ebet! Mında, lazarette, ekim bizim üstümizde akim. Cebede öyle degil. Cebede ekimler menim ögümde titreyler.
    O palatadan çıqqan soñ, emşireniñ yanında vaziyetim üstünden biraz öpkelendim. “Ayağım dört parmaq qısqardı, – dedim Revekkağa, – yürmesi küç. Tez yorulam”. “Cebede başıñız üzerinde snarâdlar uluğanda episini unutırsıñız!” dedi qalpsiz Revekka. Onda yazıqsınuv yoq. Qolsuzlar, ayaqsızlar... yarım adamlar arasında işlep, alışqan. Onıñ içün er kes bir. Böyle ayaqnen meni bir daa cenkke yibermek mümkünmi aceba?
    Yaralı ofitserler arasında türlü emiş-demişler yürmekte. Güya Rasputin öldürilgen. Üç polknıñ askerleri ükümetke qarşı qıyam içün köterilgen. Yoq... maña tez-tez Qırımğa qaytmaq kerek.
    Eki buçuq ay... men tüñüldim! Yoruldım! Tahta tüplü koyka üstünde yataqlay berip, töşekniñ şiltesini ufatıp qoydım. Kişi aqqında hatirat icat ettim. Qıymetli kişi aqqında. O menim dostum edi. Medresede beraber oqudıq. Men Peterburgğa kettim. Onı ğayıp ettim. Altı yıl keçken soñ tapıştıq. Tapışqanımızdan memnün, yeñi başlağan ayatımızdan hoşnut edik. Facia yüz berdi... Kişiden qatiyen marum oldım. Endi onı iç bir vaqıt körip olamaycağım!
    Makeme idarelerine bardım, gübernator yardımcısına arzual berdim. Qatilniñ şiddetli cezalanmasını talap ettim. Erbainniñ, o iblisniñ, kisesi qalın edi. Paranı saçtı – savurdı. Men bir şey yapıp olamadım. Muarebe başladı. Dünya qarıştı. Eki yıl qurşun, şrapnel afatı, iprit dumanı içinde ep onı, dostumnı... o sade ocanı tüşündim, azaplandım. Bu lazarette, insan etiniñ çürümesinden ve bedaat ilâclardan avası bozulğan bu palata içinde men, dostumnıñ ruhuna secde ile bu muşaadeni yazdım ve onı “İblisniñ ziyafetine davet” diye adlandırdım. Muşaadeniñ kimer yerlerinde özümni de tasvir ettim. Müellif sıfatında degil. Yoq... vaqianıñ iştirakçilerinden biri etip. Çünki... Üsein aqqında muşaade yazıp da, özümni tekaran olsa da, köstermesem, o nasıl hatirat olıp çıqar? Bu satırlarnıñ astındaki Asan Kara, menim aqiqiy adım degil. Üseinniñ özüniñ maña taqqan lağabı. Men öz közlerim ile körgen ve Üseinniñ ağızından eşitken vaqialarımnı naqil ettim. Mezkür elyazmanı neşir etüv niyetim yoq. Şay... dostumnıñ hatiresine bir de-bir hayırlı iş yapıp, vicdanımnı aqlamaq istedim. Men edip degilim... demiryol müendisim.



  • Ağustosnıñ ekinci aftasında beyaz qayalar arasında qısılı qadimiy tatar şeeriniñ minarelerinde aqşam ezanı oqulğan maalde “Veli-Baba” qavehanesiniñ han-azbarına eki cüyren at yekili araba kelip kirdi. Ögdeki sol köpçeginiñ qırşavı boşağan olsa kerek, töşeme taşlar üzerinde şiddetli tasırday ve yerni sarsıta berip, azbarnıñ arqasına taba keçip ketti, yapıq yem anbarınıñ qapusı ögünde toqtadı. Atlarnıñ qursaqları terden cibingen, ayaqları tizlerinece tozlanğanlar.
    Aydavcı, qısqa yelkeli, qırmızı çereli deliqanlı, qamçısınıñ sapunı anğıçnıñ demir ilmegine tıqtı, bir qolunen atnıñ yanbaşına tirelip, yerge sıçrap tüşti. Mögedekniñ ögü boşağan soñ, ucları töpege qaytıq, qara mıyıqlı, yaş kişi çıqtı, köpçekniñ kigiylerine basıp, aşağı endi. Üstündeki kostümi biraz bürüşken, galstugınıñ tüyümi çetke cılışqan, qalpağı astından mañlayı üstüne sarqıq perçemine piçen parçası ilişip qalğan. Yaş kişiniñ piçenden-miçenden haberi yoq... O sebepten anbar yanında kibar çere ile tim-tik turdı.
    Arabanıñ töründe taze kök atlar üstünde oturıp kelgen yaş qadın, quçağındaki balanı uzatıp, yerdeki burma mıyıqlığa berdi, özü, erkek kişi kibi, bir ayağını parka üstüne basıp, diger ayağını yerge qoydı, soñra çit divarğa yaqın çekilip, tenine yapışıp qalğan etegini tüzetti, başındaki pullu fırlantasını çezip, örme saçlarını cıyıştırdı, fırlantasınıñ bürüşiklerini yazıp, ğayrıdan başına bağladı. Ciazlanuv bitken soñ, yaş kişi balanı qaytarıp qadınğa berdi.
    – Sen, Ümer, atlarnı tuvar, – dedi o aydavcığa – terlevleri qalğan soñ, suvar. Yem bermege de unutma!
    Aydavcı, qaşqa cüyrenniñ ağızlığını almaq içün tamaqsasını çeze yata edi, emcesiniñ safdil ögütlerini eşitip, külümsiredi.
    – Bilem men... – dedi Ümer. Özüne ali bala dep baqılğanına, ğaliba, tekaran ıncındı. İndemey hamutlarnı ve cügenlerni çıqardı, nohtalarnı keçirdi, niayet, ilâve etti. – Atlarnıñ qasevetini çekmeñiz, Üsein emce! Özüñizniñ işiñizni baqınız!
    – Geceni mögedek astında keçireceksiñ. Onı da bilesiñmi?
    – Bilem.
    Bu hızmetler Ümer içün yeñilik degil. O köyden “Veli-Baba” han-azbarına afta sayın kelip-kete, mındaki kâyalar, qantar hızmetçileri, aşçılar, qapucılar ile çoqtan tanış. Tanışlıq, malüm ki, büyük üstünlik. Atlarnı suvarmaq, yem bermek... bu da işmi? Ümerniñ boyunında ondan müimce vazifeler bar. Söz kelimi, arabada, üstleri kampa ile örtüli eki sele erik ve bir tarpi armut bar. Olarnı bazarğa alıp ketip, babasınıñ daimiy müşterisi, Kerimge teslim etmek, baqqal tükânından qave, şeker... qarın yağı, elva alıp, tez-tez köyge qaytmaq kerek. Babasınıñ emiri öyle. Ondan başqa hızmetler de bar. Emce ve yenge burskün poyezdge minip, Kefe betke ketecekler. Olarnıñ özlerini ve eşyalarını vokzalğa alıp ketmek kerek.
    – Bilseñ... yahşı, – dedi emce. – Biz içeride olurmız. İşiñ bitken soñ, kir! Qapınırmız.
    Burma mıyıqlı kişi – (asılında, onıñ mıyığı burma degil, ucları töpege qaytıq) – yelkesi üzerine cılışqan qalpağını doğrulttı, elindeki kümüş saplı, sırlı tayağını avada canbazlıqle oynata berip, qavehane betke yönedi. Qadın, elindeki balanı bir omuzdan, diger omuzğa avuştıra-avuştıra, yanaşalap adımladı.
    Kemer Divar yanında musafir eki qanatlı qapunı, zembeleginden çekip, açtı. Ülkün ayattan keçip, salonğa çıqtılar. Bunda divarlardaki teneke qasnaqlar üstünde balavuz çıraqlar çıtırdap-çatlap, ağır, lâkin hoş qoqular saçıp, yanmaqtalar. Masalar başında esli-başlı erkekler ve siyrek-serpek qadınlar oturalar. Köşede beyaz yaqalı qırcıman kişiler domino oynaylar. Qaysı yeñe, qaysı yeñile, kenarda turıp bilmek küç, ama ardını kesmey, şaqıldap küle berüvleri ziyaretçilerni taaciplendire. Şaqıldı çıqqan sayın kişiler, qaşlarını yüksekke köterip, yelkelerini burıp, köşege baqalar. Külgenler – bazirgân oğulçıqları, keyfliler. Yüksek dolap üstündeki grammofonda Aşır-Usta “Ne eylediñ, ne eylediñ sen baña?” degen efkârlı türküni söylemekte.
    Adamlarnıñ başları üzerinde sigar tütüni, insan teri ve azaçıq da qave qoqusı qarışıq, renksiz duman asılıp turmaqta.
    Bizim musafirler divar dolabı yanında yer tapıp, oturdılar. Oturğanları kibi, öglerinde qırmızı fesli, aqçıl betli garson peyda oldı.
    – Efendi azretlerine ne lâzim? – o sağ elini köküsi üzerine qoyıp, belinecek egildi. – Yemekmi? Qavemi?
    – Eki qave, – dedi Üsein.
    Onıñ özüniñ ve refiqasınıñ qarınları, şübesiz, açlar. Lâkin yemek sımarışı içün azır degiller.
    Musafir qalpağını çıqardı, elini yatımlap, yengilden onıñ terisini sıypap aldı, onı parmaqları üstünde, çarq kibi, eki-üç defa aylandırdı, soñ, qaytarıp başına kiyecekte, yerge uzun piçen sapı tüşip ketti. Qarısı bunı köre qaldı, oşlanıp küldi. Qalpaqnıñ saibi inadiye indemedi. “Yarım kün mögedek astında çalqanğan adamğa neler ilişmez!..” dep tüşündi, ğaliba, ve mıyığınıñ uclarından tutıp, töpege qaytara başlağan edi, hızmetçi qave ketirip, masa üstüne qoydı, özü kenarğa çekilip, ayaq üstünde, indemey turdı. Musafir hızmetçiniñ areketsiz turuvını bağşış beklevge yorap, eki parmağını celetiniñ cebine soqqan arada, yanlarında beyaz kostümli, közlükli Adam peyda oldı.
    – Ey, Allayım! – dedi közlükli adam yumşaq davuş ile. – Şamil efendi! Sizmisiñiz?
    Musafir aqırından yerinden qalqtı, kendine uzatılğan qolnıñ saibine ayretle baqtı-baqtı, niayet, tanıdı.
    – Afız! – dedi musafir alâ emniyetsizlikle. – Azizim! Dünya, aqiqaten, tar eken! Kele-kele “Veli-Baba”da tapıştıq!
    Quçaqlaştılar. Sevinç ve hoşnutlıqle bir-biriniñ arqalarını taptadı, şaqalaştı ve üytekleştiler.
    – Körüşmegenimiz endi qaç yıl? – dedi Afız. – Artıq esabını unuttım. Qaysı yaqlardan buyurdıñız?
    – Köyden kelemiz, – musafir yanındaki zevcesine işaret etti. – Rica etem. Refiqam Acire hanım!
    Afız kevdesini aşağı egiltti... egilttikçe, doğrulttı. Qadınnıñ qolunı tutmalımı? Onıñle Avropa adeti mücibi körüşmek mümkünmi, degilmi, aldırıp olamadı.
    – Ğayet hoşnutım... – dedi Acire hanımğa. Ve onıñ quçağındaki balağa işaretle, soradı: – Çocuq oğlanmı? Qızmı?
    – Oğlumız Daniyal.
    – Maşalla! – dedi Afız efendi, törelik qaidesine riayetle. – Acayip oğlan. Ösecek, büyüycek. İtimal, acayip devirde yaşaycaq! Kim bilir?
    Bala yuqlap olamay, şınşıqlay bermekte edi. Acire hanım onı qolları üstünde sallamaqta oldığı alda, Afıznıñ iltifatlı sözlerine, başını sallayaraq, öz minnetdarlığını ifa etti.
    Afız efendi oturmaq içün yer qıdırıp, etrafına baqınır eken, hızmetçi onıñ astına deral kürsüni cılıştırıp qoydı, özü çetke çekildi. Afız efendi oturğan soñ, hızmetçini işmarle özüne yaqın çağırdı.
    – Garoz Memetke aytıñız, musafirler... – o közleriniñ areketinen Şamil efendini kösterdi, – ürmetli musafirler içün eyi yataq azırlasın. Aqşamlıq yemek bersin. Meni añladıñızmı, Musa?
    Afız efendiniñ soñki üç sözü hususiy emiyetke emir olıp, onı ayrıca ğayret ve tamlıq ile eda etmek kerek. Bu şartlı sözlerniñ manası Garoz Memetke malüm.
    – Şübesiz, şorbacı!
    Hızmetçi art-artına dört adım çekildi, soñra ğayıp oldı.
    – Sizni birden tanıp olamadım, Afız, tasavur etesiñizmi? – dedi musafir. O subetke serbest ceriyan bermek istedi, çünki özü resmiy laqırdığa alışıq adam degil. – Zanımca, deñişkensiñiz!
    – Er kes öyle dey, faqat nasıl deñişkenimni kimse aytmay. – Femi efendi zevqlanıp küldi. – Azğanımmı? Semirgenimmi? Siz, eski dostum da, öyle...
    – Tekaran eslice körünesiñiz. Kerçek... bu tabiiy şey. O qadar vaqıt keçti!
    – Eslice? Men eslice körünemmi? – musafirden tekrar soradı. Şamil endi uyğunsızlıqta qaldı. Afız darılmaq üzremi, yoqsa dostunıñ fikirini taqdirlemek isteymi? Er alda, Şamil öz sözüni tasdıqlap, yavaştan başını salladı: – Baq, bu doğru! Bu dostça – dedi Afız. – Men, aqiqaten, qartaydım!
    – Evlisiñizmi, Afız efendi?
    – Hayır! Evli degilim. Şeerniñ güzel qızları büyük miras saiplerine qocağa çıqtılar. Men quru qaldım. –Afız musafirge beyaz çerçiveli közlügi üstünden baqtı, subetdeşi ne der eken dep, bekledi. Musafir indemedi. Afız tekrarladı: – Ebet! Quru qaldım! Men er vaqıt, er müim şyden quru qala turğanım, hatiriñizdemi?
    Bu eki genç adam medresede beraber oquğan, bir ücrede üç adam olıp yaşağan ediler – üçüncisi aqqında söz öz nevbetinde olacaq. – Medreseden soñ, Şamil muallimlik etti. Afız ne iş ile meşğul oldı, Üseinniñ haberi yoq. Medresege kelgen vaqıtlarında Afıznıñ adı – Femi edi. Üsein Kökközden Şamil olıp keldi. Bu adnı oña ocapçesi Sebiya İslâm taqtı. Muallim, Femige, Qurannı ifadeli oquğanı içün, Afız dedi. Şamil bugün-gece eski ve yeñi adlarını çift qullanıp kelmekte.
    – Sizni Stambulda oquy, dep eşitken edim, – dedi musafir ve, laqırdını devam etmek içün azır sözler qıdırır eken, özüniñ galstugını tutıp baqtı. Onıñ tüyümi, paqıl kibi, kölmeginiñ yaqası astına kirip ketkenini seze qalıp, tez-tez tüzetti. Tüyüm rezina üstünde yasalğan. Oca boyunını qıbırdatqan sayın, tüyüm sol yaqqa cılışa bere. Tüyümni yerine qoyğan soñ, oca lafını devam etti: – Darılfnunda oquy ekensiñiz... doğrumı? – dep soradı o Afız efendiden. – Özüm asılını bilip olamadım.
    – Yoq. Stambulda degil edim, – dedi Afız. – Fikret Şerif ile Peterburgda institutqa imtian berdik, qabul etildik. Oqumaq menim içün munasip olmadı. Babam hastalandı. Bıraqıp qayttım.
    – Fikret Şerif... oqudımı?
    – Oqudı... şimdi çöl bette... Demiryol qurucılığında. – Afıznıñ hatirine, ğaliba, müim adise keldi, beñzi birden türlendi. Bir talay indemey oturdı, niayet:
    – Onıñle körüşüv arzuñız yoqmı? – dep soradı.
    – Körüşüv... Fikret ilemi? – Üsein oca teren nefes aldı. – Bilesiñizmi, Femi efendi? Fikret kibi adamdan red etmek, onı unutmaq... cinayet olur edi! Ama çoq vaqıt evelsi attığı oq alâ köküsime saplı turmaqta... yüregim alâ qanamaqta. – Biraz tüşüngen soñ, ilâve etti: – Bilmeyim. Yollar ayırıldı... itimal, bir daa körüşip olamamız.
    Fikret Şerifniñ eske tüşürilüvi Üsein ocanı eyecanğa ketirdi. Özüni nasıl tutmaq mümkünligini bilmey, cebinden tütün qutusını çıqarıp, sigar yasadı, kibrit ile sigarnı yaqıp, tütünini açközlükle içine çekti.
    – Aziz efendi ne alda? – dep soradı o, Afızdan. Ağızı içinden topar-topar tütün çıqtı. – Sağ-selâmetmi?
    Femi efendiniñ, nedendir abdırağan kibi, kevdesi silkindi, başı aqırından köküsi üzerine tüşti. İndemey oturdı. Oca cevap bekledi. Cevap eşitilmedi. Oca onıñ çeresindeki aqçıl renkni eslegen soñ, yalınayaq qor üstüne basqan kibi, sıçrap turdı.
    – Afız! Sizge ne oldı? – dep qıçırdı, Üsein oca, Feminiñ omuzlarından silkiterek. – Niçün indemeysiñiz?
    – Babam hastalandı... vefat etti, – dedi Afız.
    “Vefat etti...” Bu sözler Üseinniñ qalbini kuyutip yiberdiler.
    – Aziz efendimi? – dep soradı o tekrar, çünki Afıznıñ sözleriniñ manasını tekmil tasavur etip olamadı. – Ata neden hasta edi?
    Afız sustı. Ocanıñ neler degeni qulağına kirmedi. Babası aqqında laqırdı onı daima kederlendire, mutalâdan aciz qaldıra.
    Aziz efendiniñ Üsein Şamil içün qıymeti büyük. O sebepten, atanı unutıp olamay. Medresede ekende, oquv masraflarını tölemege Kökközde kimseniñ küçü yetmegen vaqıtlarda, Üsein içün paranı Aziz efendi töler edi. Oquv bitken soñ Üsein muallimlik hızmetine kirmek içün, maarif idareleriniñ qapularını qaqıp yürerken, memurlar köküsinden keri üytegen vaqıtlarda Aziz efendi, bir müteber adam ile ciddiy subetten soñ, onıñ Beş Palav köyündeki mektepke ocalıqqa yiberilmesine nail oldı. Mektepte Emine degen talebe... acayip qız, Üsein ocanıñ özüne aşıq oldı. Oca da qıznı sevdi. Soñ gizli sevgi alemge duyuldı. Aqibette, Üsein... qıznıñ anasından kötek aşap, Beş Palavnı terk etmege mecbur oldı. Üsein oca hızmet qıdırıp, gazetada ilân tab etti. Künler keçti. İç bir idareden teklif kelmedi. Niayet, bir kün Üsein Şamil küçük mektüp aldı. Mektüpteki sözler quru ve qabaca ediler.
    “Cenap Üsein Şamil efendi Qarasuvbazardaki Ministr tatar mektebine usul-i cedid ders muallimi lâzim. “Terciman”da ilânıñıznı oquyıp, Sizi muallimlige davet etmeye qarar verdim. Seneviy maaşıñız üç yüz kümüş. Oquv vaqıtı alafranga tertibi ile saat on ekiden – dörde qadardır. Şakirtlerniñ miqdarı otuz-otuz beş bala. Yılda eki ay tatil. Sabadan üyleyece vaqıtıñız er kün boş olacaq. Bu vaqıt içinde şahsiy dersler alıp işleye de bilirsiñiz! Mezkür mektübiñ cevabını imal etmeyip, yazıp-yollamañız rica olunır. Qarasuvbazar Ministr tatar mektebiniñ rus tili muallimi Abdureşid Mediyev. 1905 senesi, yanvar 19.”
    Bu mektüpten evel Üsein Şamil ve Abdureşid Mediyev biri-birleri ile tanış edilermi, bilmeyim! Tanış olmasalar kerek. Mektüp olarnı sıqıy bağladı. Bağ ayatlarınıñ ahırınace mükem oldı.
    Bana dedigim kibi, Aziz efendi Üsein Şamil içün müim eyilikler yaptı. Teessüf ki, uzaq köylerdeki hızmeti vaqıtında bu aileniñ ayatından biraz üzüldi. Bugün Aziz

  • Êíèãè:

    Ïîıçèÿ (2008)

    Ñàéëàìà ıñåğëåğ (2004)

    ß - âàø öàğü è áîã (2004)

    Ñàìîòí³é ï³ë³ãğèì (2003)

    Ñàéëàìà ıñåğëåğ (1999)

    Åğ äåëèäæèëåğ (1991)

    Òåñåëëè (1985)

    ×îğà÷ûêúëàğ (1987)

    Şêñåê õûçìåò (1983)

    Ôîíàğè ãîğÿò äî ğàññâåòà (1982)

    Èáëèñíèíú çèÿôåòèíå äàâåò (1979)

    Ñàéëàìà ıñåğëåğ Òîì 1 (1976)

    Ñàéëàìà ıñåğëåğ Òîì 2 (1977)

    Ôîíàğè ãîğÿò äî ğàññâåòà (1973)

    İëüìàç (1972)

    Äåâóøêà â çåëåíîì (1971)

    Ôîíàğè ãîğÿò äî ğàññâåòà (1970)

    Ğóçãÿğäàí ñàëëàíãúàí ôåíåğëåğ (1969)

    Åñëè ëşáèøü (1964)

    İãåğ ñåâñåíú (1962)

    Åñëè ëşáèøü (1961)

    Áààğü ıçãèëåğè (1957)

    Îìşğ (1940)

    İäåáèé Êúğûì (1940)

    Êúûçûë êúàçàêúíûíú éûğëàğû (1935)

    Òîïğàêú êóëüäè êîê êóëüäè (1932)

    Ğàçğàáîòêà ñàéòà -
    SiteExpress
    Ïğîèçâåäåíèÿ Øàìèëÿ Àëÿäèíà, à òàêæå ôîòîìàòåğèàëû è ëşáàÿ äğóãàÿ èíôîğìàöèÿ, ğàçìåùåííàÿ íà äàííîì ñàéòå, ÿâëÿåòñÿ èíòåëëåêòóàëüíîé ñîáñòâåííîñòüş è çàùèùåíà çàêîíîì. Äàííàÿ èíôîğìàöèÿ ìîæåò áûòü èñïîëüçîâàíà èñêëş÷èòåëüíî â ëè÷íûõ, èíôîğìàöèîííûõ è íåêîììåğ÷åñêèõ öåëÿõ. Íå äîïóñêàåòñÿ êîïèğîâàíèå, ğàñïğîñòğàíåíèå, ïåğåäà÷à òğåòüèì ëèöàì, îïóáëèêîâàíèå èëè èíîå åå èñïîëüçîâàíèå â êîììåğ÷åñêèõ öåëÿõ áåç ïîëó÷åíèÿ ïèñüìåííîãî ñîãëàñèÿ âëàäåëüöà àâòîğñêèõ ïğàâ. Ïğè öèòèğîâàíèè ìàòåğèàëîâ ññûëêà íà ñàéò îáÿçàòåëüíà